Magiczne drzewo - fot. Kasia Chmura-Cegiełkowska

My niezmienni

Lepiej nie zadzierać z magicznym drzewem – Karagöz, dalej się tego uczy, mimo że przeżywa tę samą przygodę już od pięciuset lat. Jako bohater narodził się bardzo dawno temu – możliwe, że już w XVI stuleciu, kiedy to przedstawiono pierwszy udokumentowany spektakl w tureckim teatrze cieni – powieszenie sułtana mameluków Tumana baya II. Natomiast według legendy to Şeyh Küşteri z Bursy, żyjący w XIV wieku twórca, powołał do życia postaci teatru cieni i sformułował jego zasady – niezmienne do dziś. Bohaterowie przypominają znanych nam z europejskiego teatru jarmarcznego protagonistów o odmiennych charakterach, którzy początkowo kłócą się i biją, by w końcu wspólnie rozwiązać niebezpieczną sytuację. Mamy więc Karagöza – trochę nieporadnego, prostego człowieka i Hacivata – mądralę wykształciucha. Karagöz to postać, z którą utożsamiać mógł się lud – mówił podobnym językiem, był bezpośredni, czasem wulgarny, ale przyjazny, „swój chłop”. Natomiast Hacivata to postać, w której można by przemycić walory edukacyjne sztuki – literacki język, pieśni, postawę religijną. Fabuła także była skonstruowana tak, by uczyć i bawić – między żartami, bójkami i wygłupami bohaterów, prześwitywały nauki moralne, postawa człowieka wobec Boga i świętości, nauka o karze i przebaczeniu.

W encyklopedii napisano, że tradycyjny cieniowy teatr turecki umarł w XX wieku, a już wtedy przedstawienia dedykowane były tylko dla dzieci. To nieprawda. Ja taki teatr widziałam wczoraj, na Festiwalu Lalka też Człowiek. Przedstawienie „Magiczne drzewo” zaprezentował Cengiz Özek z asystentem. Lalki wycinane z wielbłądziej skóry tworzą ażurowe postacie, barwione na kolorowo. Są płaskie, bardzo delikatne, składane z kilku części – dzięki temu mają duże możliwości animacyjne. Ruchome są nogi, ręce, korpus a nawet czapka. Animowane za pomocą drewnianych drążków przyczepionych do korpusu i ręki lalki.

Całemu widowisku towarzyszy muzyka na żywo. Animator obsługuje kilka instrumentów – tamburyno, specjalny gwizdek, różne grzechotki i swój własny głos. Dźwięk buduje dramaturgię przedstawienia, rozkłada napięcia. Dla nas – osób nie znających języka tureckiego – okazał się bardzo pomocny, bo pozwalał zorientować się w przebiegu akcji. Muzyka ma też walor humorystyczny, podkreśla wszystkie komiczne sytuacje, z których śmiejemy się zawsze – niezależnie od wieku, pochodzenia, języka, czy kultury: upadki bohaterów, udawaną śmierć czy bijatykę. Czuwa też nad tym, aby przedstawienia ani na moment nie opanował patos. Gdy pojawia się tajemnicza postać, która zabiera bohaterów ponad ekran i zmienia w zwierzęta, słychać coś, co nie ma nic wspólnego z atmosferą tajemniczości i mistycyzmu – przypomina raczej fałszującą trąbkę połączoną z dźwiękiem ledwo zipiącego pojazdu.

Przedstawienie jest mocno osadzone w kulturze arabskiej, poprzez swoją historyczność i ludowość, w całości też jest odgrywane w języku tureckim, a mimo to, ogólny sens chyba przez wszystkich został zrozumiany. Cengiz Özek poprzez dodanie do klasycznych lalek cieniowych cieni zbudowanych z własnych rąk i twarzy, opowiada historię relacji lalki i animatora, a może także człowieka i Boga? Jest jeszcze coś nad miniaturowym światem Karagöza – jest tam ktoś, kto ukarze i przebaczy, ktoś, do kogo zanoszone są modlitwy, ktoś, kto ich wysłuchuje. A czy nad naszym światem też jest taki ktoś? Przedstawienie kończy piękna scena. Kiedy Karagöz zostaje sam, ukazuje się mu ogromna ręka, bohater próbuje jej dotknąć, choć trochę się boi. Mała dłoń Karagöza i ogromna dłoń jego stwórcy i animatora spotykają się. Po chwili pojawia się też twarz, która całuje Karagözatak ciepło, bez majestatycznej aury, tak, jak tata całuje swoje dziecko. Myślę, że tak chciałby być całowany każdy – niezmiennie od pięciuset lat.

Karolina Okurowska

Magiczne drzewo
Cengiz Özek

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s